Dom modlitwy w Nowym Wymyślu jest jednym z najcenniejszych zachowanych świadectw osadnictwa mennonickiego na Mazowszu. Po zakończeniu prac konserwatorskich obiekt stał się częścią Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim, będącego oddziałem Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Uroczyste otwarcie zabytku odbyło się 13 listopada z udziałem przedstawicieli samorządów, instytucji kultury, środowisk naukowych oraz mieszkańców. Wśród uczestników znaleźli się marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik, burmistrz Miasta i Gminy Gąbin Krzysztof Jadczak oraz dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku Leonard Sobieraj.
Podczas spotkania przypomniano historię miejscowości i zamieszkującej ją społeczności mennonickiej. Zaprezentowano również fragment filmu „Menonici na Mazowszu”, poświęconego dawnym mieszkańcom nadwiślańskich terenów.
– dodaje marszałek Adam Struzik.
Wieloletnie starania o uratowanie zabytku
Odnowienie domu modlitwy było możliwe dzięki współpracy samorządu Miasta i Gminy Gąbin, Samorządu Województwa Mazowieckiego oraz Muzeum Mazowieckiego w Płocku. Budynek przez lata pozostawał nieużytkowany, a jego stan techniczny stopniowo się pogarszał. Z inicjatywy władz Gąbina rozpoczęto starania o przejęcie nieruchomości i znalezienie rozwiązania, które umożliwiłoby jej renowację. W 2022 roku gmina nieodpłatnie przekazała zabytek Samorządowi Województwa Mazowieckiego. W kolejnych latach pozyskano także sąsiednie nieruchomości, umożliwiające zapewnienie dojazdu i odpowiednie zagospodarowanie otoczenia.
Burmistrz Gąbina Krzysztof Jadczak podkreślał podczas uroczystości, że zachowanie domu modlitwy w Nowym Wymyślu było jednym z priorytetów lokalnego samorządu. Przypomniał również o znaczeniu osadników olenderskich dla rozwoju nadwiślańskich miejscowości i gospodarowania na terenach zagrożonych powodziami.
Renowacja za unijne pieniądze
Prace konserwatorskie i budowlane prowadzono od 2025 roku. Ich zakres obejmował między innymi odtworzenie dachu, stropów, stolarki okiennej i drzwiowej oraz odnowienie elewacji. Wzmocniono również konstrukcję budynku, wykonano ocieplenie i zamontowano instalacje ogrzewania, klimatyzacji oraz wentylacji. Dzięki temu obiekt został przystosowany do pełnienia funkcji muzealnych, edukacyjnych i kulturalnych.
Dofinansowanie z Unii Europejskiej wyniosło 3 mln zł i zostało przyznane w ramach programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027. Jak podkreśla dyrektor Muzeum Mazowieckiego Leonard Sobieraj, dom modlitwy w Nowym Wymyślu jest jedyną zachowaną świątynią mennonicką na Mazowszu, a w całej Polsce przetrwało zaledwie kilka podobnych budynków.
„To dla nas wyjątkowo ważny moment. Udało się uratować cenny zabytek, przywrócić mu dawny blask i nadać nowe życie. Ale najważniejsze jest to, że wraz z budynkiem ocalamy pamięć o ludziach, którzy przez pokolenia tworzyli historię nadwiślańskiego Mazowsza. Chcemy, by Nowe Wymyśle stało się miejscem spotkań, poznawania historii i odkrywania wielokulturowego dziedzictwa naszego regionu” – przekazuje Leonard Sobieraj, dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Ponad 160 lat historii
Historia mennonickiego domu modlitwy w Nowym Wymyślu sięga XIX wieku. Pierwszy drewniany budynek przeznaczony do nabożeństw powstał w 1818 roku, jednak w 1845 roku został zniszczony przez pożar. Zachowany do dziś murowany dom modlitwy wzniesiono w 1864 roku. Znaczną część materiałów budowlanych sfinansował Michael Loter, jeden z najzamożniejszych mieszkańców ówczesnego Wymyśla.
Podczas I wojny światowej obiekt został częściowo rozebrany przez wojska niemieckie. Elementy konstrukcji dachu wykorzystano do umocnienia okopów, a metalowe pokrycie przetopiono. Odbudowę przeprowadzono w 1924 roku dzięki wsparciu finansowemu mennonitów ze Stanów Zjednoczonych i Kanady.
Po II wojnie światowej budynek zmieniał przeznaczenie. Pełnił między innymi funkcje związane z działalnością szkolną i kulturalną, a później był wykorzystywany przez Herbapol. Z czasem przestał być użytkowany i popadał w ruinę. Przeprowadzona rewaloryzacja pozwoliła zachować historyczny charakter obiektu i nadać mu nowe funkcje.
Wystawa „Menonici na Mazowszu”. Historia zapisana w rodzinnych pamiątkach
W odnowionym domu modlitwy otwarto ekspozycję „Menonici na Mazowszu”, przygotowaną przez Wojciecha Marchlewskiego i Magdalenę Licę-Kaczan. Wystawa przybliża historię mennonitów, ruchu religijnego wywodzącego się z czasów reformacji, którego przedstawiciele osiedlali się na nadwiślańskich terenach Mazowsza od drugiej połowy XVIII wieku.
Ekspozycja przedstawia ich życie religijne, działalność gospodarczą, stosunki z innymi społecznościami oraz losy mieszkańców Nowego Wymyśla w okresie obu wojen światowych i po ich zakończeniu. Szczególne miejsce zajmują osobiste pamiątki dawnych mieszkańców miejscowości, w tym przedmioty należące do Friedy Claassen z domu Prochnau. Wśród eksponatów znalazły się śpiewniki, rodzinne drobiazgi, portfel jej ojca oraz guziki pochodzące z ubrań noszonych przed opuszczeniem Polski. Jednym z najważniejszych eksponatów jest wiklinowa walizka, z którą Frieda Claassen wyjechała z Polski 18 listopada 1948 roku. Wewnątrz zachowały się kubek i nóż, których używała podczas podróży przez Niemcy do Kanady. Zgodnie z jej życzeniem walizka powróciła do Polski i została przekazana Muzeum Mazowieckiemu.
„Ta walizka to nie tylko symbol końca historii menonitów w Polsce, ale również symbol ich niemal nieustającej przez wieki gotowości do przemieszczania się, podróżowania, poszukiwania lepszego swojego miejsca na ziemi i zaczynania wszystkiego od nowa. To też bardzo dobry punkt wyjścia do opowieści o ich pacyfizmie. A ten z kolei element menonickiej tożsamości może mieć już bezpośrednie przełożenie na budowanie tożsamości naszego nowego muzealnego miejsca wokół pedagogiki pokoju, tak bardzo nam wszystkim potrzebnego” – podkreśla Magdalena Lica-Kaczan, współautorka wystawy i kierownik Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego.
Nowe miejsce na Szlaku Osadnictwa Olenderskiego
Uroczystemu otwarciu domu modlitwy towarzyszyły wykłady poświęcone historii i kulturze mennonitów oraz monodram „Frieda. Menonitka z Wymyśla” autorstwa Chrisa Friesena, w wykonaniu Pauli Stępczyńskiej.
Odrestaurowany budynek został również włączony do powstającego Szlaku Osadnictwa Olenderskiego, który ma łączyć najważniejsze zachowane obiekty związane z dawnymi mieszkańcami Doliny Środkowej Wisły. W przyszłości dom modlitwy ma służyć nie tylko jako przestrzeń wystawiennicza, ale również miejsce spotkań, wydarzeń kulturalnych i działalności edukacyjnej.
Kiedy można zwiedzać dom modlitwy?
Od 14 listopada 2026 roku odrestaurowany dom modlitwy mennonitów w Nowym Wymyślu jest dostępny dla zwiedzających. Obiekt można odwiedzać od wtorku do niedzieli, w godzinach 11:00 – 15:00. Ostatnie wejście o godz. 14:30. Wstęp jest bezpłatny.
Opiekę nad zabytkiem sprawuje Muzeum Mazowieckie w Płocku, za pośrednictwem Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim.





Źródło: mazovia.pl, Urząd Miasta i Gminy Gąbin
Zdjęcia: mazovia.pl, Muzeum Mazowieckie w Płocku
pk
Komentarze